Μέσα στα χρόνια που πέρασαν, ως χώρα αναλάβαμε σιωπηρά το στοίχημα μιας συμβίωσης με έναν μεγάλο αριθμό μεταναστών μέσα σε συνθήκες κοινωνικής συνοχής και κοινής προόδου. Για χάρη αυτής της ομαλής, ασφαλούς και κοινά επωφελούς συμβίωσης, αναδεικνύεται ολοένα και περισσότερο αναγκαία η θεσμική διασφάλιση και η εντατική προώθηση της πληρέστερης συμμετοχής τους στην οικονομική, κοινωνική και, εν τέλει, πολιτική ζωή της χώρας. Ωστόσο, η επίτευξη των ζωτικών αυτών στόχων, τίθεται εν αμφιβόλω από τη συνεχή διόγκωση της παρουσίας στη χώρα μας μεταναστών «χωρίς χαρτιά», δηλαδή αλλοδαπών που έχουν εισέλθει και διαμένουν παράνομα στη χώρα.
Το φαινόμενο αυτό απαξιώνει εν τέλει στην εγχώρια αγορά εργασίας τους νομίμως απασχολούμενους, πισωγυρίζοντας την οικονομία σε αντιαναπτυξιακές ή και άνομες μορφές επιχειρηματικότητας, στην ένταση ανειδίκευτης, φθηνής εργασίας, σε έναν παρωχημένο καπιταλισμό της απόλυτης υπεραξίας. Ταυτόχρονα, η ορατή εξαθλίωση των λεγομένων «λαθρομεταναστών» και η εξ αντικειμένου, για λόγους επιβίωσης, παρώθησή τους σε περιθωριακές ή και εκτός νόμου δραστηριότητες, διαμορφώνουν μια εικόνα απειλητικής διαφορετικότητας. Έτσι, εύκολα υποτιμάται στα μάτια του ιθαγενούς πληθυσμού η ισότιμη κοινωνική θέση όλων των αλλοδαπών, εν γένει, δηλαδή και των «νομίμων». Ακόμη όμως, η υπερσυγκέντρωση ενός εξαθλιωμένου πληθυσμού «παράνομων» σε ορισμένες περιοχές, έχει ως αποτέλεσμα τη σοβαρή υποβάθμιση των συνθηκών διαβίωσης σε αυτές για όλους και συνακόλουθα, παράγει καταστάσεις σοβαρής κοινωνικής έντασης και πυροδοτεί σποραδικά τα φοβικά ανακλαστικά της κοινής γνώμης.
Η ανάσχεση του φαινομένου της παράνομης μετανάστευσης, απαιτεί οπωσδήποτε εντατικότερη προσπάθεια φύλαξης των συνόρων και των σημείων εισόδου στη χώρα από τις αρμόδιες αρχές ασφαλείας και διεθνείς συνεργασίες. Ωστόσο, η αποτελεσματικότερη φύλαξη από μόνη της, ούτε μπορεί να αποτρέψει πλήρως την παράνομη είσοδο αλλοδαπών στο ελληνικό έδαφος, ούτε και να αποφύγει τις γνωστές από την καθημερινή ειδησεογραφία «εκπτώσεις» όσον αφορά το σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Το πολιτικό άσυλο αποτελεί μια αδιαπραγμάτευτη υποχρέωση του ελληνικού κράτους που εκτός από το διεθνές και το κοινοτικό δίκαιο, πρωτίστως απορρέει από το Σύνταγμα.
Η ειθισμένη δε αστυνομική πρακτική της συλλήβδην και μακρόχρονης κράτησης όλων εν γένει των παρανόμων, εκτός από αντίθετη σε πολλές περιπτώσεις με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, αποδείχθηκε στην πράξη, ιδίως με την πρώτη υλοποίηση των αντισυνταγματικών τροπολογιών του παρελθόντος θέρους, απολύτως αναποτελεσματική, αν όχι και επιβαρυντική της κατάστασης. Στο κάτω κάτω, η προς ενσωμάτωση κοινοτική Οδηγία «της Επιστροφής», προβλέπει σειρά μέτρων εκούσιου ή και επιδοτούμενου επαναπατρισμού, και αντιλαμβάνεται την κράτηση και απέλαση ως το ακραίο, εξαιρετικό μέτρο.
Οσοδήποτε αποτελεσματικά και αν λειτουργήσουν οι θεσμοί επιστροφής ή απομάκρυνσης από τη χώρα, ακόμη δε και αν πολλαπλασιασθεί, όπως θα ώφειλε, ο αριθμός των ετησίως αποδεκτών αιτημάτων ασύλου, αναμένεται με βεβαιότητα ότι θα παραμείνουν στη χώρα αρκετές δεκάδες χιλιάδων παρανόμως ήδη διαμενόντων στη χώρα αλλοδαπών, χώρια αυτοί που πρόκειται μελλοντικά να εισρεύσουν. Και αυτό, γιατί δεν είναι εφικτό τα πρόσωπα αυτά να απομακρυνθούν άμεσα: μολονότι έχουν συλληφθεί ήδη και κρατηθεί για απέλαση, αυτή δεν έχει υλοποιηθεί για διάφορους τεχνικούς, νομικούς ή αντικειμενικούς λόγους, αναγόμενους ιδίως στην έκρυθμη κατάσταση που επικρατεί στη χώρα προέλευσής τους.
Γι’ αυτό και σήμερα πια αντί να κρατούνται, τα πρόσωπα αυτά αφήνονται συνήθως ελεύθερα να «αποχωρήσουν εκουσίως». Αφήνονται, με άλλα λόγια, στην τύχη τους και «εγκλωβισμένα» στη χώρα κατά χιλιάδες, χωρίς να τους παρέχεται καμία πρόσβαση σε στοιχειώδεις υπηρεσίες δημόσιας προστασίας ή μέριμνας, πλην ιατρικής φροντίδας σε περίπτωση επείγοντος κινδύνου, κυρίως όμως χωρίς τη δυνατότητα να απασχοληθούν νόμιμα ώστε να εξοικονομήσουν τα στοιχειώδη προς το ζην. Έτσι, ο αυξανόμενος αυτός πληθυσμός που παρήγαγε η αμήχανη αδιαφορία ή και ο αυταρχισμός της παρελθούσας πενταετίας, εξαναγκάζεται σε ένα καθεστώς θεσμικής αφάνειας και πλήρους κοινωνικού αποκλεισμού.
Αναμενόμενα, ένα τμήμα του συγκεκριμένου πληθυσμού ωθείται αναγκαστικά σε ανομικές συμπεριφορές, που συχνά διογκώνονται από τη συνήθη κινδυνολογία των μέσων ενημέρωσης. Έτσι, ευνοείται η ανάδυση εστιών έντασης με τον τοπικό πληθυσμό, που σπεύδουν να εκμεταλλευθούν ακροδεξιές ομάδες, σε συνήθως ήδη υποβαθμισμένες συνοικίες του αστικού ιστού, όπου οι «χωρίς χαρτιά» διαμένουν σε μεγάλες συγκεντρώσεις. Επιπλέον όμως, η περιθωριοποίηση αυτή ευνοεί τη δραματική ενίσχυση δικτύων διακίνησης και «μαύρης» εργασίας, που κερδοφορούν χάρη στη δουλοπαροικιακού τύπου απασχόληση των «χωρίς χαρτιά», σε βάρος τόσο της αναπτυξιακής προοπτικής πορείας της χώρας, ιδίως του αγροτικού τομέα, αλλά και της διεθνούς εικόνας της ως κράτους δικαίου. Ήδη δε οι δραματικές εικόνες εξαθλίωσης που αποκάλυψαν εξεγέρσεις στα νησιωτικά κέντρα κράτησης, κατέδειξαν πόσο αδιέξοδη θα ήταν τυχόν επιμονή στη διαχείριση του θέματος αποκλειστικά με αστυνομικούς όρους.
Για τους λόγους αυτούς, στους μετανάστες «χωρίς χαρτιά» των οποίων δεν είναι εφικτή η απομάκρυνση και για όσο χρόνο συνεχίζεται η κατάσταση αυτή, είναι ανάγκη να αποδοθεί, όπως τόνισε ο ίδιος ο Συνήγορος του Πολίτη ενώπιον ολόκληρου του Υπουργικού Συμβουλίου στην παρθενική του συνεδρίαση, καθεστώς προσωρινής παραμονής (υπό ανοχήν), το οποίο θα προσφέρει μεν δέσμη δικαιωμάτων ικανών για την ανάσυρσή τους από το κοινωνικό περιθώριο και την εξαθλίωση, χωρίς όμως να τους εξομοιώνει με τους κατόχους τίτλων παραμονής, ιδίως όσον αφορά τις προοπτικές της ένταξης και της οικογενειακής συνένωσης. Ταυτόχρονα, το καθεστώς αυτό, που σε ανάλογη μορφή αξιοποιείται σε άλλες ευρωπαϊκές έννομες τάξεις, όπως στη γερμανική, θα μπορούσε να συνεπάγεται και σοβαρούς περιοριστικούς όρους σε ό,τι αφορά τη διαμονή και την εργασία τους. Τέτοιοι όροι θα επιτρέπουν στη διοίκηση, σεβόμενη στο ακέραιο τα δικαιώματά τους, να διαθέτει μια σαφή εποπτεία και έλεγχο των αριθμών και της κίνησης του σχετικού πληθυσμού, αλλά και να αποτρέψει τη γκετοποίηση και την υποβάθμιση σημαντικού αριθμού περιοχών της χώρας. Μόνον άλλωστε αυτό, θα καταστήσει πρακτικά εφικτό σε ορατό μέλλον το ενδεχόμενο να μοιραστεί ακριβοδίκαια το βάρος τέτοιου πληθυσμού με τους λοιπούς εταίρους μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
*Ο Ανδρέας Τάκης είναι Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη (Κύκλος ατομικών ελευθεριών), ανέλαβε, Γενικός Γραμματέας Μεταναστευτικής Πολιτικής.
