Πριν από λίγες μόλις μέρες, στις 9 Νοεμβρίου 2009, συμπληρώθηκαν είκοσι χρόνια από την πτώση του τείχους του Βερολίνου. Η επέτειος προκάλεσε την αναθέρμανση της συζήτησης γύρω από τα ιστορικής σημασίας γεγονότα της εποχής, αλλά και το μετά. Την παγκοσμιοποίηση, την απόλυτη επικράτηση της οικονομίας της αγοράς, την κρίση της Αριστεράς διεθνώς και το περιεχόμενο της ιδεολογίας της στην εποχή του 21ου αιώνα. Το τείχος του Βερολίνου, τόσο με την ανέγερση, όσο και με την πτώση του, έγραψε ιστορία. Σηματοδότησε όχι μόνο την αρχή και το τέλος του σχεδόν τριακονταετή διαμελισμού του Βερολίνου και της Γερμανίας, αλλά και την αρχή και το τέλος μιας εποχής. Της εποχής του ψυχρού πολέμου. Η πτώση του, τερμάτισε οριστικά τη μεταπολεμική πραγματικότητα χωρισμού του κόσμου σε δύο αντιπαρατιθέμενα πολιτικο-στρατιωτικά μπλοκ, που είχαν συγκροτηθεί με αφετηρία τις κοσμοθεωρίες δύο αιώνων ανθρώπινου πολιτισμού. Σηματοδότησε συγχρόνως την ανάδυση μιας ποιοτικά νέας εποχής, της εποχής της παγκοσμιότητας, με νέες προκλήσεις, διλήμματα και ανισορροπίες.
Σήμερα, θα χαρακτήριζα το ιστορικό γεγονός του Νοεμβρίου του ’89 ως τον επίλογο της ουτοπίας. Ελπιδοφόρο, όσο και τραγικό. Μόλις είκοσι χρόνια μετά, το «τείχος της ντροπής», όπως έχει καταγραφεί στην ιστορία, ή, το «τείχος αντιιμπεριαλιστικής προστασίας», όπως το αποκαλούσε το τότε «σοσιαλιστικό» καθεστώς της Λ. Δ. της Γερμανίας, μοιάζει αφάνταστα μακρινό παρελθόν. Η αίσθηση του χρόνου αντιστοιχεί στις ταχύτητες της εποχής. Τώρα πια όλα τρέχουν τόσο γρήγορα, ώστε ακόμη και μείζονα ιστορικά γεγονότα του χθεσινού ταραγμένου 20ού αιώνα να φαντάζουν ασύλληπτα έως και εξωπραγματικά για τους νεότερους.
Να θυμίσω, λοιπόν: Αναφερόμαστε σ’ έναν τοίχο σχεδόν τέσσερα μέτρα ψηλό, με μήκος 150 χιλιόμετρα, από τα οποία τα πενήντα, στην καρδιά του Βερολίνου. Με περισσότερα από 300 φυλάκια, πολλά χιλιόμετρα αγκαθωτό συρματόπλεγμα, 14.000 φύλακες και 600 εκπαιδευμένους στην ανίχνευση σκύλους. Έναν διατεταγμένο δηλαδή στρατιωτικό διαμελισμό μιας πόλης και μιας χώρας, με σφραγίδα ακραίου αυταρχισμού, που μετέτρεπε το Βερολίνο σε ανοικτή φυλακή. Διαμελισμό, όχι μόνο εδάφους, αλλά της ίδιας της ζωής, της καθημερινότητας και κοινωνικότητας ανθρώπων και οικογενειών. Ο τοίχος γεννήθηκε μέσα σε μια νύχτα τον Αύγουστο του 1961, από το καθεστώς της Λ. Δ. της Γερμανίας, με Σοβιετική υπόδειξη και τη στήριξη τού τότε Συμφώνου της Βαρσοβίας. Έπεσε είκοσι οκτώ χρόνια αργότερα από ένα πλήθος εκατοντάδων χιλιάδων Γερμανών, κυρίως ανατολικών, που υμνούσαν τη συμφιλίωση και την ελευθερία. Η οικονομική και κοινωνική αποσύνθεση και κατάρρευση των καθεστώτων του αποκαλούμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού», είχε προηγηθεί.
Συμπέρασμα πρώτο: Όσα κι αν είναι τα προβλήματα, οι ανισότητες, οι αδικίες ακόμα και οι καταστροφές στον σημερινό μεταδιπολικό κόσμο, το ερώτημα ορισμένων «μήπως τελικά το τείχος ήταν μια κάποια λύση…» στερείται κάθε νομιμοποιητικής ακόμη και ηθικής βάσης. Ουσιαστικά, μ’ αυτό τον τρόπο επιδιώκεται η σχετικοποίηση και τελικά η αποφυγή της οφειλόμενης ιστορικής καταδίκης ενός ανελεύθερου, όσο και απάνθρωπου παρελθόντος. Η ιστορία απέδειξε ότι η Δημοκρατία δεν είναι το συμπλήρωμα –σημαντικό ή όχι – ενός σχεδιασμένου από το κόμμα σοσιαλισμού. Είναι η επιταγή της κοινωνίας. Η ιστορία αποφάνθηκε με τρόπο τόσο ηχηρό και τελεσίδικο, ώστε οι όποιες ενστάσεις των ανιστόρητων δεν χρειάζονται απάντηση.
Συμπέρασμα δεύτερο: Η οικονομία της αγοράς -ανεξάρτητα από τα προβλήματα και τις κρίσεις που έχει καταγράψει- επικράτησε πλήρως έναντι της κεντρικά σχεδιασμένης οικονομίας σε όλες τις εκδοχές της. Είναι γεγονός πως την επαύριο της πτώσης του τείχους του Βερολίνου, το όραμα ενός νέου ανοικτού ελεύθερου κόσμου, με κατοχυρωμένες τις ατομικές ελευθερίες και αβίαστη τη διακίνηση ανθρώπων, ιδεών, αγαθών, υπηρεσιών και κεφαλαίων, δημιούργησε την αίσθηση πως ανατέλλει μια νέα ουτοπία ευημερίας για όλους. Η ανοιχτή Ευρώπη από τον Ατλαντικό ως τα Ουράλια, απέκτησε πρώτη φορά ρεαλιστική προοπτική στο πλαίσιο μιας ισχυρής Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε αρκετούς γεννήθηκε η ιδέα της ειρηνικής συνύπαρξης και παράλληλης ανάπτυξης δύο διαφορετικών κοινωνικοπολιτικών συστημάτων, χωρίς τείχος και τείχη. Η πραγματικότητα πολύ γρήγορα διέψευσε αυτές τις προσδοκίες.
Απέδειξε πως το σοσιαλιστικό ιδεώδες της πλήρους ισότητας (από τον καθένα ανάλογα με τις ικανότητές του, στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του) -με όχημα την υποκατάσταση της αγοράς από τον κεντρικό σχεδιασμό ως μέθοδο συλλογής πόρων και διανομής αγαθών- προσάραξε στα βράχια μιας συνολικής οικονομικής και κοινωνικής παρακμής και κατά συνέπεια, της δυστυχίας των πολλών. Αποδείχθηκε ακόμη πως ο συνδυασμός πολιτικού αυταρχισμού και οικονομικής καχεξίας, δεν μπορεί να ικανοποιήσει τις ανάγκες των σύγχρονων κοινωνιών. Πολύ περισσότερο να εμπνεύσει και να γεννήσει νέες ιδέες. Το ιστορικό δίλημμα συνεπώς για την Αριστερά του 21ου αιώνα, δεν μπορεί να τίθεται ανάμεσα στις δύο εκδοχές του παρελθόντος. Χρειάζεται να αναδιατυπωθεί και να επικεντρωθεί στα όρια, τους κανόνες και τη δικαιότερη ρύθμιση των σημερινών κοινωνιών.
Συμπέρασμα τρίτο: Η κοινωνική ευημερία δεν έχει μονοσήμαντα χαρακτηριστικά. Δεν αρκεί η απλή -έστω και δίκαιη- μοιρασιά του κοινωνικού προϊόντος για να έχουμε ικανοποιημένους ανθρώπους. Στη σύγχρονη εποχή, οι αξίες της ατομικής ολοκλήρωσης, της πληροφόρησης, της συμμετοχής στις αποφάσεις, της ελευθερίας στη διαμόρφωση της ταυτότητας του καθενός, μπορούν να συνυπάρχουν με το σεβασμό του άλλου, την αλληλεγγύη, τη συλλογική προσπάθεια. Όλα αυτά καταλαμβάνουν εξ ίσου σημαντικό ρόλο με τον οικονομικό παράγοντα στην πολιτική και κοινωνική ατζέντα.
Συμπέρασμα τέταρτο: Η μεταβατική περίοδος από το παλιό στο νέο, που αργεί να συγκροτηθεί ως συλλογικό όραμα, θα έχει διάρκεια. Είκοσι χρόνια μετά, είμαστε όλοι σοφότεροι αλλά και πολύ πιο επιφυλακτικοί. Η πτώση του τείχους παρέσυρε μαζί της όχι μόνο τις απάνθρωπες στρεβλώσεις του «υπαρκτού», αλλά συλλήβδην ιδεολογίες και οράματα. Ενώ οι ανισότητες οξύνθηκαν, συγχρόνως αποδυναμώθηκαν οι ιστορικές και παραδοσιακές κοινωνικές αντιθέσεις. Κατά συνέπεια, θόλωσαν οι διαχωριστικές γραμμές που έδιναν αξία και περιεχόμενο στην ίδια την πολιτική. Η νεκρανάσταση των τειχών, πραγματικών ή νοητών, δεν προσφέρει βεβαίως διέξοδο. Ούτε όμως και η μεταπολιτική οδηγεί πουθενά αλλού παρά στην ασυδοσία του κέρδους και τη συνολική απαξία κάθε συλλογικής προσπάθειας. Η πρόσφατη καπιταλιστική κρίση, είναι ίσως η απάντηση της ιστορίας σε όσους βιάστηκαν να συμπεράνουν πως η ιστορία τέλειωσε. Και είναι σίγουρα η εκδίκηση της πολιτικής απέναντι σε όσους την περιφρονούν.
Η Νέα Αριστερά λοιπόν, δεν μπορεί να βαδίζει κόντρα στην ιστορία, με τον εγωισμό του γνώστη που γνωρίζει το καλό για την κοινωνία. Είναι ανάγκη να δοκιμαστεί στη ζωή και την πράξη με προτάσεις και μεταρρυθμίσεις που θα κάνουν τον κόσμο δικαιότερο. Η λύση δεν θα είναι ένα νέο σχίσμα, ένα νέο τείχος ανάμεσα στους εντός του συστήματος που θα αποφασίζουν και τους εκτός που θα πετροβολούν. Η λύση θα υπάρξει ως κοινωνική ανάγκη μέσα στην κοινωνία με τους όρους, τη δυναμική και τα σχήματα που αυτή διαμορφώνει. «Η πολιτική στην εποχή μας είναι εν τέλει ένα πεδίο δοκιμών».
* Η Μαρία Δαμανάκη είναι Επίτροπος της Ελλάδας στην ΕΕ.
