Η θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Λισαβόνας από την 1η Δεκεμβρίου 2009 και η ανάδειξη των αξιωματούχων γιά την κάλυψη των δύο κεντρικών θέσεων που προβλέπει η εν λόγω Συνθήκη (με την επιλογή του Πρωθυπουργού του Βελγίου Herman von Ropuy ως σταθερoύ Προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και της Επιτρόπου από τη Βρετανία C. Ashton ως Ύπατης Εκπρoσώπου /Υπουργού Εξωτερικών -μάλλον κάπως γκρίζας ηγεσίας χαμηλού παρανομαστή), τερματίζει μία μεγάλη περίοδο θεσμικής και πολιτικής αβεβαιότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τερματίζει επίσης μία μακρά περίοδο θεσμικών μεταρρυθμίσεων («θεσμικής μηχανικής»), η οποία ξεκίνησε το 1985, με τη θέσπιση της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης (ΕΕΠ) και συνεχίστηκε σχεδόν αδιάκοπα μέχρι σήμερα.
Για ορισμένους, η Συνθήκη της Λισαβόνας θα είναι η τελευταία μεγάλη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Γενικώς, εκτιμάται ότι για το ορατό μέλλον δεν πρόκειται να υπάρξει νέα σημαντική συνθήκη, καθώς η διαπραγμάτευσή της και η επικύρωσή της αποδεικνύονται σχεδόν αδύνατες ασκήσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση των είκοσι επτά κρατών μελών σήμερα και ίσως περισσότερων αύριο.
Η εφαρμογή των ρυθμίσεων της Συνθήκης της Λισαβόνας, μπορεί να αποδειχθεί μια εξαιρετικά δύσκολη διαδικασία. Ωστόσο, το περιεχόμενο, η έκταση και ο τρόπος με τον οποίο θα εφαρμοστεί η Συνθήκη, θα προσδιορίσουν σε σημαντικό βαθμό και το πρότυπο της Ευρωπαϊκής Ένωσης που θα αναδειχθεί τα επόμενα χρόνια. Ειδικότερα, ο ρόλος του σταθερού Προέδρου στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο θα είναι κρίσιμος. Η σχέση που θα διαμορφώσει ο νέος Πρόεδρος με τον Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Commission), θα προσδιορίσει σε σημαντικό βαθμό εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση θα κινηθεί σε μία λογική υπερεθνικότητας και βαθύτερης ομοσπονδιακής προοπτικής, ή προς ένα πρότυπο ισχυρότερης διακυβερνητικής συνεργασίας. Ο ρόλος του Ύπατου Εκπροσώπου/Υπουργού Εξωτερικών, ο οποίος θα είναι παράλληλα και αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, θα είναι ίσως ακόμη μεγαλύτερης σημασίας, τόσο για τις εσωτερικές ισορροπίες της Ένωσης, όσο και βεβαίως για τον εξωτερικό της ρόλο. Επομένως, η σημασία της Συνθήκης της Λισαβόνας θα κριθεί σε σημαντικό βαθμό στην πράξη. Δεν μπορεί να προσδιορισθεί εκ των προτέρων, αν και σε γενικότερη θεώρηση εκτιμάται ότι συμβάλλει κυρίως στην ενίσχυση της αποτελεσματικότητας στη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Πάντως, η εφαρμογή της Συνθήκης θα προσδιορισθεί από το συσχετισμό των πολιτικών δυνάμεων που επικρατούν στην Ευρώπη και που σήμερα, ο συσχετισμός αυτός κυριαρχείται, ως γνωστόν, από τις κεντροδεξιές πολιτικές δυνάμεις με τις γνωστές εξαιρέσεις Το γεγονός όμως ότι για τα επόμενα χρόνια δεν πρόκειται να υπάρξει άλλη μείζονος σημασίας Συνθήκη, σημαίνει (ή μπορεί να σημαίνει) τον τερματισμό ή το πάγωμα της ενοποιητικής διαδικασίας; Κάθε άλλο. Ούτε σημαίνει, ούτε θα μπορούσε να σημαίνει κάτι τέτοιο. Η Συνθήκη της Λισαβόνας δεν απαντά σε όλες τις προκλήσεις και δεν καλύπτει σημαντικά ελλείμματα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Επομένως, η ενοποιητική διαδικασία θα πρέπει να συνεχιστεί και ίσως με εντατικότερο ρυθμό σε ορισμένους τομείς. Θα συνεχιστεί όμως με άλλους τρόπους και άλλα μέσα. Κατά την άποψή μου, οι ακόλουθοι τομείς θα (πρέπει να) αποτελέσουν το αντικείμενο βαθύτερης ενοποίησης: Πρώτον, ο τομέας της οικονομικής διακυβέρνησης και οικονομικής πολιτικής γενικά.
Ως γνωστόν, υπάρχει εμφανής ασυμμετρικότητα στο σύστημα της οικονομικής και νομισματικής ένωσης (ΟΝΕ), με ιδιαίτερα ισχυρή νομισματική ένωση και εντελώς ασθενή οικονομική ένωση. Με άλλα λόγια, το «όμικρον»( Ο) της ΟΝΕ είναι εντελώς αναιμικό. Συνεπώς, η Ένωση θα πρέπει να προχωρήσει στη βαθύτερη οικονομική ενοποίηση με, μεταξύ άλλων, φορολογική εναρμόνιση και συνεκτικότερη μακροοικονομική πολιτική, αλλά και την καλύτερη πολιτική εμπλαισίωση της Ευρωπαικής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ) . Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει να επανεξεταστεί ο ρόλος και το ύψος του προϋπολογισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μέσα στο επόμενο διάστημα πρόκειται να ξεκινήσει η συζήτηση για τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στις προτάσεις που επεξεργάζεται, εμφανίζεται να εισηγείται την ουσιαστική καθήλωση του προϋπολογισμού στο 1% περίπου του Ακαθάριστου Εθνικού Εισοδήματος της Ένωσης και αναδιάταξη των δαπανών του προκειμένου να χρηματοδοτηθούν κάποιοι νέοι στόχοι όπως, π.χ., η καταπολέμηση της κλιματολογικής αλλαγής.
Το πάγωμα του προϋπολογισμού σε επίπεδα που κυμαίνεται εδώ και περίπου 15 χρόνια, εμφανώς αγνοεί τα νέα δεδομένα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως π.χ. της οικονομικής και νομισματικής ένωσης, αλλά και τους νέους στόχους που η ίδια η Ένωση έχει θέσει τόσο στο εσωτερικό της, όσο και στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής και σχέσεων. Και παρά το γεγονός ότι οι πολιτικοί συσχετισμοί δεν φαίνεται αυτήν τη στιγμή να ευνοούν μία πρόταση για αύξηση του προϋπολογισμού της Ένωσης, ωστόσο επιβάλλεται να ανοίξει τουλάχιστον η συζήτηση για το θέμα αυτό. Δεύτερον, ο τομέας της κοινωνικής πολιτικής εν ευρεία εννοία. Η επικείμενη αναθεώρηση της «στρατηγικής της Λισαβόνας» για την ανάπτυξη και τη συνοχή, παρέχει το πλαίσιο για τη διαμόρφωση ορατής κοινωνικής πολιτικής από πλευράς Ένωσης, που θα καλύπτει τρεις τουλάχιστον πτυχές: της ενίσχυσης της απασχόλησης και προστασίας (με προσαρμογή) του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου, της εκπαίδευσης, έρευνας και καινοτομίας και τρίτον, της μεταναστευτικής πολιτικής.
Το τρίπτυχο αυτό μπορεί να συγκροτήσει την «κοινωνική ταυτότητα» της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που σήμερα οι Ευρωπαίοι πολίτες θεωρούν ότι απουσιάζει. Μαζί με την πολιτική για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και συνεκτικότερη πολιτική για την ενεργειακή ασφάλεια, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα κάνει ένα σημαντικό βήμα προκειμένου να ανακτήσει την ενεργό υποστήριξη των Ευρωπαίων πολιτών. Γιατί είναι γεγονός ότι ενώ η Συνθήκη της Λισαβόνας συμβάλλει στην ενίσχυση της αποτελεσματικότητας του πολιτικού συστήματος της Ένωσης, ο ρόλος της στην ενίσχυση της νομιμοποίησής της, είναι μάλλον περιορισμένος. Αλλά η νομιμοποίηση θα προέλθει τελικά όχι τόσο μέσα από θεσμικές και διαδικαστικές ρυθμίσεις, όσο σημαντικές και αν είναι αυτές, αλλά κυρίως με τη θέσπιση των κατάλληλων πολιτικών που θα απαντούν στις καθημερινές ανάγκες των ευρωπαίων πολιτών και που θα εμφανίζουν την Ευρωπαϊκή Ένωση ως ένα «σύστημα μεγιστοποίησης της ευημερίας», ικανό να διαχειριστεί τις οποιεσδήποτε (αρνητικές) συνέπειες της παγκοσμιοποίησης. Τρίτον, ο τομέας της ευρωπαϊκής άμυνας.
Η Συνθήκη της Λισαβόνας προσφέρει ένα παράθυρο ευκαιρίας για τις χώρες εκείνες που θέλουν και επιθυμούν να προχωρήσουν σε βαθύτερη αμυντική ενοποίηση, μέσω της λεγόμενης «μόνιμης διαρθρωμένης συνεργασίας» (“ permanent structured cooperation”). Ο Υπουργός Εξωτερικών της Ιταλίας Φρ. Φρατίνι, έθεσε πρόσφατα το θέμα της δημιουργίας του ευρωπαϊκού στρατού από εκείνες τις χώρες που «θέλουν και επιθυμούν» κάτι τέτοιο. Βεβαίως, η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να παραμείνει, κατά βάση, μία πολιτική δύναμη (civilian power) ήπιας ισχύος (soft power), αλλά δεν μπορεί παρά να διαθέτει τις ελάχιστα αναγκαίες στρατιωτικές δυνάμεις προκειμένου να επιτελέσει το ρόλο της στο παγκόσμιο σύστημα ως ειρηνοποιητική δύναμη. Σε διαφορετική περίπτωση, θα είναι καταδικασμένη να ακολουθεί τις επιλογές «κάποιων άλλων» και να περιθωριοποιείται στο διεθνές σύστημα. Μπορεί η βαθύτερη πολιτική ενοποίηση -που συνεπάγεται τη μετεξέλιξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε Πολιτική Ένωση- να πραγματοποιηθεί με τη σύμπραξη όλων των σημερινών κρατών μελών; Φαίνεται ότι κάτι τέτοιο μάλλον δε θα είναι εφικτό.
Όπως ήδη προαναφέραμε, στον τομέα της αμυντικής ενοποίησης θα προχωρήσουν οι χώρες που «θέλουν και μπορούν». Αλλά και στους άλλους τομείς φαίνεται ότι θα υπάρξουν σχήματα διαφοροποιημένης ολοκλήρωσης, σχήματα δηλαδή στα οποία θα συμπράττει περιορισμένος αριθμός κρατών μελών. Ήδη, Γαλλία και Γερμανία επεξεργάζονται τέτοιου είδους ιδέες και προτάσεις, με πρώτη κίνηση την ενίσχυση του γαλλογερμανικού άξονα. Το αναπόφευκτο ερώτημα βεβαίως, είναι, μπροστά σε αυτό το ενδεχόμενο, πού μπορεί να βρεθεί η Ελλάδα. Η Ελλάδα κατάφερε την περίοδο 1996-2004 να προσχωρήσει τόσο στην οικονομική και νομισματική ένωση (ΟΝΕ) όσο και σε όλα τα άλλα σχήματα «διαφοροποιημένης ενοποίησης» (καθεστώς Σένγκεν, αμυντικής ενοποίησης, κ.λπ.). Σήμερα όμως, με το έλλειμμα αξιοπιστίας που συνοδεύει τη χώρα, ως αποτέλεσμα κυρίως της μακροοικονομικής της πολιτικής και επιδόσεων τα τελευταία πέντε χρόνια, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι η χώρα θα είναι επιθυμητή σε.νέα σχήματα διαφοροποιημένης ολοκλήρωσης. Επομένως, για την Ελλάδα το κύριο ζητούμενο αυτήν τη στιγμή είναι η αποκατάσταση της αξιοπιστίας κυρίως με το σοβαρό και υπεύθυνο λόγο στην Ένωση, που θα πιστοποιεί ότι η Ελλάδα ούτε κοροϊδεύει, ούτε θέλει να κοροϊδέψει τους εταίρους της. Η θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Λισαβόνας, θεωρείται από ορισμένους ότι αίρει ένα σημαντικό εμπόδιο για την παραπέρα διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Δε νομίζω, ωστόσο, ότι πρόκειται να υπάρξει κάποια εντυπωσιακή επιτάχυνση στην εν λόγω διαδικασία, αν και επιβάλλεται μιά νέα ώθηση . Με άλλα λόγια, η Κροατία και ενδεχομένως η Ισλανδία, θα ενταχθούν μέσα στα επόμενα δύο χρόνια στην Ένωση, αλλά για τις υπόλοιπες χώρες των Δυτικών Βαλκανίων ο δρόμος θα είναι εξαιρετικά μακρύς και δύσκολος. Σε ό,τι αφορά την Τουρκία, οι προοπτικές της για ένταξη καθίστανται ολοένα και δυσκολότερες, με τη Γαλλία και τη Γερμανία να διατηρούν αναλλοίωτες τις θέσεις τους για ειδική προνομιακή σχέση και όχι πλήρη ένταξη. Στην πραγματικότητα, η Συνθήκη της Λισαβόνας φαίνεται να καθιστά δυσκολότερη παρά ευκολότερη την ένταξη της Τουρκίας, ιδιαίτερα καθώς ο νέος Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου είναι δεδηλωμένος αντίπαλος της ένταξης της Τουρκίας στην ΕΕ.
*Ο Π. Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος των Δ.Σ. ΕΛΙΑΜΕΠ και ΟΠΕΚ.
