Παρά το γεγονός ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια αναμφισβήτητη οπισθοχώρηση των νεοφιλελεύθερων πολιτικών που άρχισαν να εφαρμόζονται εδώ και μερικές δεκαετίες, παραμένει το ερώτημα κατά πόσον η έννοια του «πράσινου New Deal» είναι η ενδεδειγμένη για να σηματοδοτηθεί αυτός ο νέος προσανατολισμός.
Το «πράσινο New Deal», θα μπορούσε να συνίσταται σε ένα σύνολο κυβερνητικών μέτρων που θα αποσκοπούσαν στην τόνωση της οικονομικής δραστηριότητας μιας χώρας με τη βοήθεια φορολογικών κινήτρων και τη διευκόλυνση της πρόσβασης στην αγορά. Όμως, τα μέτρα που θα υιοθετηθούν στο πλαίσιο ενός «πράσινου New Deal», έχουν νόημα μονάχα εάν ανταποκρίνονται ταυτόχρονα σε κοινωνικά και περιβαλλοντικά κριτήρια. Από τη μια πλευρά, ο στόχος τους θα συνίσταται στη συγκράτηση των πλέον ολέθριων συνεπειών της σημερινής κρίσης, όπως για παράδειγμα η απότομη άνοδος της ανεργίας. Από την άλλη, οφείλουν να σηματοδοτούν τον πλήρη επαναπροσανατολισμό της πολιτικής και τη στροφή της προς την κατεύθυνση μιας οικονομίας, η οποία θα ενδιαφέρεται περισσότερο για το περιβάλλον, δηλαδή για το πέρασμα σε μια οικονομία η οποία δεν θα εξαρτάται από τα ορυκτά καύσιμα.
Μονάχα εάν εκπληρώνονται και οι δύο παραπάνω όροι, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε πραγματικά για «πράσινο New Deal». Ένα νέο New Deal -και πόσο μάλλον εάν θέλει να λέγεται «πράσινο»- έχει νόημα μονάχα εάν προωθήσει ένα φιλόδοξο πρόγραμμα μη στρατιωτικών επενδύσεων.
Όμως, για τι ακριβώς μιλάμε όταν χρησιμοποιούμε τους όρους «πράσινες επενδύσεις» και «πράσινες δαπάνες»; Μια αρχή -αρκετά θεωρητική εκ πρώτης όψεως κι ωστόσο ουσιώδης- θα μπορούσε να συνίσταται στο να αξιολογηθούν οι δαπάνες, όχι με βάση την ικανότητά τους να δημιουργούν κέρδη, αλλά το κατά πόσο συμβάλλουν στην προστασία της ζωής και της βιοποικιλότητας στη Γη. Αυτό θα σήμαινε ότι, όχι μόνο θα έπρεπε να παραιτηθούμε από την παραγωγή παράλογων οπλικών συστημάτων, αλλά και ότι θα έπρεπε να θέσουμε τέλος σε όλες τις «παράδοξες επενδύσεις». Με αυτόν τον όρο νοούνται οι δαπάνες οι οποίες, ναι μεν συμβάλλουν στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, αλλά ταυτόχρονα έχουν αρνητικές συνέπειες για την υγεία των ανθρώπων και του φυσικού περιβάλλοντος.
Ένα πραγματικά «πράσινο New Deal» απαιτεί ριζική ρήξη με τη νεοφιλελεύθερη πολιτική. Πράγματι, στην παρούσα συγκυρία, που κυριαρχεί η ύφεση, θα πρέπει να φοβόμαστε ότι οι κυβερνήσεις θα αναγκαστούν -παρά τη θέλησή τους- να προβούν σε κάποιες κεϊνσιανές ενέσεις στην οικονομία, χωρίς ωστόσο να αναθεωρήσουν τα θεμέλια πάνω στα οποία στηρίζεται η οικονομική στρατηγική τους. Εάν επιβεβαιωθούν αυτοί οι φόβοι, τότε οι επενδύσεις τους θα έχουν εξαιρετικά περιορισμένα αποτελέσματα. Για παράδειγμα, μας έρχεται αμέσως στο νου η τάση των αρχών να διαθέσουν το μεγαλύτερο μέρος των χρηματικών αποθεμάτων τους για τη σωτηρία των ιδιωτικών τραπεζών και ασφαλιστικών εταιριών.
Ένα από τα κεντρικά προβλήματα της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας, συνίσταται στο ότι ο χρηματοοικονομικός τομέας ελέγχει τις στρόφιγγες της πραγματικής οικονομίας. Αυτήν ακριβώς την εξέλιξη φοβόταν ο Κέινς και -εκείνη την εποχή- προσπάθησε να την αποτρέψει. Όσον καιρό κυριαρχεί το χρηματοοικονομικό σύστημα, του οποίου ο μοναδικός στόχος είναι να αποσπάσει το μεγαλύτερο δυνατό κέρδος μέσα στο μικρότερο χρονικό διάστημα, η εγκαθίδρυση μιας οικονομίας που θα σέβεται το περιβάλλον θα αποτελεί χίμαιρα. Γιατί δεν είναι δυνατόν να μιλάμε για «πράσινο New Deal» παρά μόνο εάν προετοιμάζουμε τη μετάβαση προς ένα οικονομικό σύστημα που θα είναι συμβατό με τη διατήρηση του περιβάλλοντος.
Άραγε, οι μακροοικονομικές πολιτικές που θα εφαρμοστούν, θα πρέπει να στοχεύουν στο να πυροδοτηθεί ξανά η οικονομική μεγέθυνση, ή, αντίθετα, στη σταθεροποίηση της ζήτησης; Αρκεί να αναφέρουμε ένα μονάχα παράδειγμα: οι καπιταλιστικές οικονομίες πάντοτε προωθούσαν και θεωρούσαν δυνατή τη δίχως όρια αύξηση της κατανάλωσης ενέργειας. Ωστόσο, θα πρέπει να αναρωτηθούμε εάν η υπερκατανάλωση, η οποία αυξάνει με ραγδαίους ρυθμούς, θα είναι δυνατόν να συνεχιστεί μέσα στο πλαίσιο της υποκατάστασης των ορυκτών καυσίμων από τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.
Από οικολογική σκοπιά, μονάχα μια «στάσιμη» οικονομία, ή μια οικονομία «κυκλικών ροών», θα μπορούσε να επιτρέψει την επίλυση του προβλήματος της εξάντλησης των φυσικών πόρων του πλανήτη. Από αυτήν την άποψη, η σημερινή κρίση αποτελεί μια ιστορική ευκαιρία. Καθώς φαίνεται ελάχιστα πιθανό ότι η παγκόσμια οικονομία θα συναινέσει αυθόρμητα στην επιβράδυνση της τρελής κούρσας της οικονομικής μεγέθυνσης, θα χρειαστεί ενδεχομένως ένα ψυχικό τραύμα, όπως αυτό που βιώνουμε αυτή τη στιγμή, για να οδηγηθεί σε συμπεριφορές φιλικότερες προς το περιβάλλον.
Για να τονίσουμε τις δυνατότητες που μπορεί να μας προσφέρει ένα «πράσινο New Deal» όπως το περιγράψαμε προηγουμένως, ας εξετάσουμε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα. Στην Ευρώπη, μια από τις χώρες που σημείωσε αξιόλογες προόδους στον τομέα αυτόν, είναι η Γερμανία. Η οικονομία της έχει αρχίσει να περνάει από την πλήρη εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, στην ολοένα μεγαλύτερη χρήση της αιολικής και της ηλιακής ενέργειας, της γεωθερμίας, καθώς και άλλων μορφών ανανεώσιμης ενέργειας. Για να ευνοήσει την εξέλιξη αυτή, η γερμανική κυβέρνηση υιοθέτησε πριν από μερικά χρόνια μια πολιτική κινήτρων, η οποία, σε κάποιο βαθμό, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ταυτόχρονα «πράσινη» και κεϊνσιανή.
Έτσι, στη Γερμανία, η κατανάλωση ανανεώσιμης ενέργειας σημείωσε μια συνεχή αύξηση η οποία ξεπερνούσε το 1% ετησίως. Το 2007, αντιπροσώπευε το 14,2% της συνολικής κατανάλωσης ενέργειας της χώρας. Καθώς η προσφυγή στα ορυκτά καύσιμα μειώθηκε αντίστοιχα, η Γερμανία μπορεί να υπερηφανεύεται ότι έχει περιορίσει σημαντικά τις εκπομπές αερίων που συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου. Σύμφωνα με τον Χέρμαν Σέερ, Γερμανό ειδικό σε ζητήματα ενέργειας, το Βερολίνο έχει επιτύχει σε αυτόν τον τομέα αποτελέσματα τα οποία ξεπερνούν τους στόχους που είχαν τεθεί στη χώρα από το Πρωτόκολλο του Κιότο.
Έτσι, δεν είναι κακή ιδέα να εξετάσουμε πιο προσεκτικά το γερμανικό μοντέλο για να διαπιστώσουμε κατά πόσον μπορεί να χρησιμεύσει ως υπόδειγμα. Το σύστημα παρουσιάζει τρία κυρίαρχα χαρακτηριστικά. Καταρχάς, στην (απελευθερωμένη) αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, οι επιχειρήσεις που παρέχουν ηλεκτρικό ρεύμα στους καταναλωτές, υποχρεώνονται από το νόμο να αγοράζουν ηλεκτρικό ρεύμα και από «καθαρούς» παραγωγούς. Αυτό, έχει ως συνέπεια να μειώνεται η εξάρτησή τους από τις πολυεθνικές του πετρελαϊκού ή του πυρηνικού τομέα. Επιπλέον, οι τιμές των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας καθορίζονται από το κράτος: φυσικά, η τιμή καλύπτει το κόστος παραγωγής.
Όσον αφορά τα τιμολόγια, είναι ευέλικτα, καθώς διαμορφώνονται ανάλογα με το είδος της παραγόμενης ενέργειας.
Χάρη σε αυτό το σύστημα, η Γερμανία φαίνεται αρκετά καλά εξοπλισμένη για να επιχειρήσει μια ιστορική μετάβαση, από τη ρυπογόνο παραγωγή ενέργειας, σε πηγές που δεν εκπέμπουν CO2 στην ατμόσφαιρα. Επιπλέον, οι υπέρμαχοί του επικαλούνται και την κοινωνική διάστασή του, στο βαθμό που δημιουργεί θέσεις εργασίας. Πράγματι, σύμφωνα με διάφορες μελέτες, προκύπτει ότι τουλάχιστον το 60% των θέσεων εργασίας στη βιομηχανία των νέων μορφών ενέργειας (κατασκευή ηλιακών συλλεκτών, ανεμογεννητριών, κ.λπ.), οφείλονται άμεσα στα κίνητρα που έχει θεσπίσει η κυβέρνηση. Ιδού με τι θα μπορούσε να μοιάζει ένα «πράσινο New Deal»: μαζικές δημόσιες επενδύσεις, οι οποίες θα ενθαρρύνουν την εκμετάλλευση καθαρών μορφών ενέργειας, ενώ ταυτόχρονα θα συμβάλλουν στην καταπολέμηση της ανεργίας μέσα σε αυτή τη συγκυρία της κρίσης. Το γερμανικό παράδειγμα, αποδεικνύει σε μεγάλο βαθμό τη λειτουργικότητα αυτού του μοντέλου.
*Ο Peter Custers είναι Ερευνητής στο International Institute for Asian Studies (IIAS), συγγραφέας του “Questioning globalized Militarism, Nuclear and Military Production and Critical Economic Theory”, Tulika Publishers-Merlin Press, Νέο Δελχί-Λονδίνο, 2007.
